"Liever niet in de schijnwerpers"

Please click here to open this .pdf file

Liederen van het mooiste meisje van Wenen

Alma Mahler zag in iedere kunstenaar een droomprins

Als minnares was zij waarschijnlijk beter dan als componiste. Als een ware Mata Hari bewoog Alma Schindler, later Alma Mahler, zich immers door het Weense culturele leven. Zij werd bewonderd en bemind door alle mannen wier libido nog niet definitief was opgedroogd. En jaloers nagekeken door alle vrouwen die haar benijdden om haar perzikhuid, lokkende blauwe ogen en golvende vormen.

Na de dood van haar eerste echtgenoot Gustav Mahler vergrootte zij haar actieradius, maar haar voorkeur bleef uitgaan naar beroemde, artistieke mannen. Kunst en kunstenaar smolten samen in haar affectie. En Alma smolt op haar beurt. Onder de velen die haar beminden en aan wie zij geen weerstand bood bevonden zich de architect Gropius, de schilder Kokoschka en de schrijver Werfel. Met de eerste en de laatste trad zij ook daadwerkelijk in het huwelijk. Het componeren, de kunst waarin zij zich had bekwaamd onder leiding van Alexander Zemlinsky, een van haar eerste minnaars, was toen al op de achtergrond geraakt.

Haar tanende muzikale activiteiten zijn in talrijke publicaties in verband gebracht met de dominerende rol die Gustav Mahler tien jaar lang in haar leven heeft gespeeld. Maar de informatie daarover is nog steeds verre van eenduidig. Gustav Mahler zelf heeft weliswaar voor ons nog nauwelijks geheimen. Wat valt er nog te zeggen of te schrijven na zoveel vuistdikke biografieën. Mahlers vrouw echter roept in haar memoires en dagboeken een sfeer van mystificatie over zichzelf op. Zij spreekt zichzelf ook zo vaak tegen, dat menige machteloos stamelende of ongemotiveerd adorerende auteur zijn tanden op haar, het mooiste meisje van Wenen, zoals zij genoemd werd, heeft stuk gebeten.

Maar we weten wat zij als componiste waard is. Haar eerste beroemde echtgenoot, die haar muzikale kwaliteiten aanvankelijk niet serieus nam, kwam immers tot inkeer en liet een aantal van haar liederen kort voor zijn dood publiceren. De Stichting 20ste-eeuwse Lied presenteert die in combinatie met liederen van Gustav Mahler en van haar vroegere leraar Alexander Zemlinsky. Het wordt een scenische uitvoering, geregisseerd door Frans Weisz, waarmee de door de pianiste Reinild Mees geïnitieerde stichting haar tienjarig bestaan viert.

Martelares

In feministische kringen wordt Alma Mahler, geboren Schindler, als een martelares beschouwd, als een slachtoffer van mannelijke tyrannie. Zij gaf immers haar muzikale roeping op toen zij trouwde met Gustav Mahler, die van haar onderdanigheid verlangde. In één huis is geen plaats voor twee componisten, liet hij de twintig jaar jongere vrouw weten, die toen al tientallen liederen had geschreven en die de ambitie had ooit nog eens een opera te componeren. "Een vorm van slavernij", schrijft Françoise Giroud in haar boek "Alma Mahler of de kunst te worden bemind".

Toch valt daar iets op af te dingen. Heeft Alma Schindler nadat zij kort voor het huwelijk de twintig kantjes tellende brief met deze inhoud had ontvangen werkelijk haar "droom begraven", zoals zij in haar memoires noteerde? In de niet-feministische, koele interpretatie van Astrid Seele, naar voren gebracht in haar biografie "Alma Mahler-Werfel", staat iets anders. Er zou hier sprake zijn van iemand, die eigenlijk "verlangde naar onderwerping".

Ook de Duitse politicoloog en psycholoog Oliver Hilmes ("Witwe im Wahn") is niet onder de indruk van de tragiek die uit Alma's levensdocumenten spreekt. Met veel anderen meent hij, dat zij maar al te graag dit offer bracht in het licht van de schittering die het leven met een beroemde kunstenaar - de eerste van velen - voor haar in petto had.

Mahler kreeg in een veel later stadium plotseling wroeging, sloeg zichzelf voor het hoofd dat hij haar creativiteit had belemmerd en drong alsnog aan op publicatie van haar liederen. Ook bij hem is de oprechtheid echter kwestieus. Mahler was op dat moment wanhopig omdat zijn huwelijk vrijwel op de klippen was gelopen. Er was hem alles aan gelegen om haar gunstig te stemmen en zodoende wellicht een definitieve breuk te voorkomen. Kort daarop overleed hij.

Aandacht

In het voordeel van Alma moet worden gezegd, dat zij weliswaar graag uitweidde over het offer dat zij had gebracht, maar dat zij zich anderzijds niet liet voorstaan op haar muzikale kwaliteiten. Pas lang na de Tweede Wereldoorlog trok het weinige dat bewaard is gebleven van wat zij heeft gecomponeerd de aandacht. Steeds vaker verschenen de liederen op concertprogramma's.

"De muziek bracht hen samen", schrijft de Amerikaanse auteur Walter Sorell ("Three Women") over Gustav en Alma. Dat is mooi gesproken, maar slechts in geringe mate waar. Uit niets van wat Alma geschreven heeft blijkt dat zij al is het maar een flauwe notie had van de waarde van de muziek van haar man. Diens carrière als dirigent vond zij kennelijk belangrijker. En wat blijkt als wij naar haar liederen luisteren? Stijl en schrijfwijze staan ver af van die van haar echtgenoot. Haar muziek - hoofdzakelijk geschreven vóór, voor een klein deel tijdens of na haar eerste huwelijk - lijkt sterk op die van haar vroegere docent, de, aldus Alma, "lelijke, kinloze, altijd naar het koffiehuis ruikende" Alexander Zemlinsky.

Zijn geliefde werd hem door Gustav Mahler afgepakt. Maar Zemlinsky's stem blijft in haar liederen doorklinken.

Knappe Alma komt weer tot leven

Een jonge vrouw en een oudere, beroemde man staan op het punt zich te verloven. Zij aarzelt nog, mede omdat hij hoge eisen aan haar stelt: "Je hebt vanaf nu maar één beroep in het leven: mij gelukkig maken." Eind december 1901 gaat zij overstag. Alma Schindler wordt Alma Mahler, en de wereld verliest een veelbelovende componiste.

De muziekvoorstelling Van Alma aan Gustav haakt in op dit biografische gegeven en biedt een hernieuwde kennismaking met 'het mooiste meisje van Wenen'. Er zitten juwelen bij, zoals Kennst du meine Nächte op een gedicht van Rilke.

In haar ontwapenende dagboeken weegt de 22-jarige Alma de voor- en nadelen af van een verbintenis met de bijna twee keer zo oude Mahler. Als dirigent van de Hofoper heeft hij status en geld, maar is zij bereid voor hem het componeren op te geven? Ze is ook nog steeds gehecht aan haar vorige minnaar, compositiedocent Alexander von Zemlinsky, die haar talent wel serieus neemt.

Vier liederen van Von Zemlinsky, waaronder het eenvoudige maar schitterende Blaues Sternlein, maken duidelijk dat Alma hem veel te danken had als componiste.

Dankzij de afwisseling van gezongen en gesproken woord komen de personages echt tot leven. De Zwitsers-Nederlandse mezzosopraan Maria Riccarda Wesseling maakt indruk met haar fijngevoelige interpretatie. Ze wordt liefdevol begeleid door pianiste Reinild Mees.

Op het podium staat een metershoge foto van Mahler, aan de andere kant één van Alma. Hij lijkt naar haar te kijken, zij is in gedachten verzonken. Een mooie vondst van regisseur Frans Weisz en dramaturge Henriette Straub, waarmee ze de Kleine Zaal van het Concertgebouw tot een Weense salon omtoveren.

Gedoemde liefde van twee kunstenaars

Alweer tien jaar lang bedenkt de pianiste Reinild Mees prachtige themaprogramma's rond liedcomponisten van - meestal - de eerste helft van de twintigste eeuw. Gisteren vierde ze het tweede lustrum van haar Stichting het 20e-eeuwse lied, met een innemende voorstelling rond Alma en Gustav Mahler in het Concertgebouw in Amsterdam. Uitgangspunt vormden de dagboeken van Alma Werfel en de brief die Gustav Mahler haar kort voor hun huwelijk stuurde.

Dramaturge Henriëtte Straub maakte een doordachte selectie van teksten en liederen, waarbij de gebeurtenissen zich als in een Griekse tragedie voltrekken; de personages hebben zelf de hand in hun eigen ongeluk. Het begint met de affaire tussen Alma Werfel en haar compositiedocent Alexander von Zemlinsky, die ze weliswaar lelijk vindt, maar hartstochtelijk bemint. Opeens is daar Gustav Mahler, wiens muziek mijlenver van haar afstaat, maar die als mens toch een wonderlijke aantrekkingskracht op haar uitoefent. Zal hij haar eigen composities net zo waarderen als Alex? Nee, zo blijkt al snel, want nog voordat het huwelijk plaats zal vinden, eist Gustav in een brief dat zij alle ambities om zelf te componeren laat varen, opdat zij zich geheel kan wijden aan zijn verzorging. Hoewel Alma radeloos is, kiest ze toch voor Gustav, mede ingegeven door haar brandende ambitie: ze schat de kansen op eeuwige roem van Mahler hoger in dan die van Zemlinsky.

De teksten worden afwisselend voorgedragen door de acteur Tom Jansen en de mezzosopraan Maria Riccarda Wesseling, die ook de liederen zingt. Schalks kijken zij elkaar aan, waarbij Jansen nu eens Zemlinsky, dan weer Mahler speelt. Meer nog dan in de fraaie voordracht, schuilt de tragedie in de muziek zelf: de liederen van Zemlinsky en Alma Mahler staan met beide benen in de twintigste eeuw, terwijl de aansprekende volkswijsjes van Mahler hopeloos gedateerd klinken. Hij is overduidelijk blijven steken in de normen en waarden van het oude Keizerrijk, zij kijkt vooruit. Alma's liederen herinneren met hun avontuurlijke harmonische wendingen aan de vroege Schönberg. De kloof zal inderdaad onoverbrugbaar blijken, hoewel dit in de voorstelling niet wordt geëxpliciteerd.

Regisseur Franz Weisz maakte een mooie enscenering, met twee enorme portretten van Alma en Gustav aan weerszijden van het toneel en een snelle en logische opeenvolging van tekst en muziek. Dat de zwoel zingende Maria Riccarda Wesseling een beetje op Alma lijkt, verhoogt de zeggingskracht. Reinild Mees betoont zich zoals altijd een onnadrukkelijke, maar zeer alert reagerende begeleider, die met haar fraaie toucher de verschillende sferen in de liederen perfect weet te vangen. Het is te hopen dat deze mooie productie ook op cd - of dvd - wordt uitgebracht.

Maria Riccarda Wesseling over Alma Mahler

AMSTERDAM, 7 APRIL. "Aanvankelijk had ik er moeite mee, de gedachte aan een programma rondom Alma Mahler. Ze leek me een onaangenaam mens. Maar de liederen die zij als jonge vrouw componeerde zijn écht heel goed. Alma was een vrouw van grote talenten, maar gaf die op om via de ambities van haar vele mannen voort te leven."

"Alma had een rare jeugd, ze groeide als dochter van zangeres Anna von Bergen en de schilder Emil Jakob Schindler op in een artistiek patchworkgezin. Ze kreeg geen goede opleiding, maar was wel zo slim dat ze dat zelf doorhad en er ook onder leed. Haar overspelige moeder gaf haar soms les, maar was verder allesbehalve een lichtend voorbeeld. De dood van haar aanbeden vader heeft Alma - toen 13 - levenslang getekend.

"Ík val voor een man omdat ik hem leuk vind, Alma kickte op roem. Mahler was directeur van de Hofopera. Zijn muziek vond ze niks, daar kwam ze ruiterlijk voor uit. Voor ze trouwden, schreef Gustav haar dat hij wilde dat ze zijn echtgenote zou zijn, niet zijn collega. Het liefhebben werd haar uitdaging. Daarin was ze vrij geëxalteerd: 'God heeft mij vergund, geniale werken {...} te leren kennen voordat ze de handen van hun scheppers verlieten. En omdat ik enige tijd de stijgbeugel mocht vasthouden voor deze ridders van het licht, is mijn bestaan gerechtvaardigd en gezegend'.

"Men vraagt zich vaak af waarin de enorme aantrekkingskracht schuilde van Alma op mannen van aanzien - Mahler, architect Walter Gropius, schilder Oskar Kokoschka, schrijver Franz Werfel? Maar als Alma ergens goed in was, was het het ensceneren van haar eigen mysterie. Ze wist precies hoe ze de lichtjes moest instellen.

"Ze wilde aanbeden worden, en wie daar niet in meeging, stootte ze af. De partituur van Mahlers Tiende symfonie, waarin hij noodkreten als 'Almschi!' noteerde, liet ze als facsimile uitgeven en hing ze aan haar wand. Hysterisch? Tamelijk; in Wenen loopt een musical die aan haar leven is gewijd. Maar je moet Alma ook zien in haar tijd, haar context. In het Wenen van rond 1900 was de vereringscultus van het Keizerrijk nog voelbaar - er liepen zovéél geëxalteerde types rond.

"Ook muzikaal is Alma stevig geworteld in haar tijd. Haar liederen zijn expressief, ze waaien harmonisch alle kanten op. Dat wat oeverloze, de tomeloze energie die haar als vrouw typeerde, hoor je in haar liederen terug.

"Aan Mahler doet haar muziek mij eigenlijk nooit denken. Soms een beetje aan Zemlinsky. Ook haar liefde voor Wagner schemert door, maar haar eigen toon domineert. Thematisch bleef ze dicht bij zichzelf: bijna alle liederen gaan over liefde.

"In dit programma 'speel' ik niet Alma. Ik draag wat van haar dagboekfragmenten en brieven voor, en ik zing haar liederen. We hebben een selectie gemaakt, en die neem ik volgende maand ook op op cd, naast liederen van andere vrouwelijke componisten als Clara Schumann en Fanny Mendelssohn. Dan merk je goed hoe oorspronkelijk ze als componiste is geweest."

Alma Mahler kan zich meten met haar mannen

Een jonge vrouw en een oudere, beroemde man staan op het punt zich te verloven. Zij aarzelt nog, mede omdat hij hoge eisen aan haar stelt: "Je hebt vanaf nu maar één beroep in het leven: mij gelukkig maken." Eind december 1901 gaat zij overstag. Alma Schindler wordt Alma Mahler, en de wereld verliest een veelbelovende componiste.

De muziekvoorstelling Van Alma aan Gustav haakt in op dit biografische gegeven en biedt een hernieuwde kennismaking met 'het mooiste meisje van Wenen'. Er zitten juwelen bij, zoals Kennst du meine Nächte op een gedicht van Rilke.

In haar ontwapenende dagboeken weegt de 22-jarige Alma de voor- en nadelen af van een verbintenis met de bijna twee keer zo oude Mahler. Als dirigent van de Hofoper heeft hij status en geld, maar is zij bereid voor hem het componeren op te geven? Ze is ook nog steeds gehecht aan haar vorige minnaar, compositiedocent Alexander von Zemlinsky, die haar talent wel serieus neemt.

Vier liederen van Von Zemlinsky, waaronder het eenvoudige maar schitterende Blaues Sternlein, maken duidelijk dat Alma hem veel te danken had als componiste.

Dankzij de afwisseling van gezongen en gesproken woord komen de personages echt tot leven. De Zwitsers-Nederlandse mezzosopraan Maria Riccarda Wesseling maakt indruk met haar fijngevoelige interpretatie. Ze wordt liefdevol begeleid door pianiste Reinild Mees.

Op het podium staat een metershoge foto van Mahler, aan de andere kant één van Alma. Hij lijkt naar haar te kijken, zij is in gedachten verzonken. Een mooie vondst van regisseur Frans Weisz en dramaturge Henriette Straub, waarmee ze de Kleine Zaal van het Concertgebouw tot een Weense salon omtoveren.

Alma Mahler: veel vrouw, veel talent.

Ontegenzeggelijk een verleidelijk, stout en buitengewoon intelligent meisje, Alma Schindler. Een vrije, knappe vrouw, pianiste en componiste, die haar leven van alledag kruidde met minnaars die er wat toe deden. Na een start met de componist Alexander von Zemlinsky, trouwde ze de 19 jaar oudere Gustav Mahler. Na een laterale arabeske met de schilder Oscar Kokoshka stapte ze in het bed van de Bauhaus architekt Walter Gropius om haar leven in de USA te eindigen met de schrijver Franz Werfel. Dit lijstje is gegarandeerd incompleet, maar duidelijk is dat ze kunstma(n)nen van macht en aanzien zocht en in haar réticule de nodige ingrediënten bewaarde om die mannen gaar te koken op het potje van de erotiek. En geëxalteerd was ze ook, maar dat waren meer vrouwen in het Wenen van haar tijd. Zemlinsky moedigde haar aan bij het componeren en Mahler formuleerde als een jurist zijn voorwaarden om tot een huwelijk te komen: "Je hebt nog maar één beroep in je leven en dat is mij gelukkig maken". De bomvolle zaal van het Rosa Spierhuis sidderde: "In dit huis kan slechts 1 componist wonen". En "Almschi" gaf tijdelijk op, er was tenslotte genoeg vertier in het Wenen van de een eeuw terug. Had de mezzo Maria Riccarda Wesseling zich beperkt tot het zingen van Alma Mahler liederen, dan was ik in de pauze misschien stiekem weggeslopen. Maar regisseur Franz Weisz zat niet stil: spannende dagboeknotities komen in verhaalvorm voorbij en in een sobere dramaturgie excelleert de acteur Tom Jansen (momenteel ook op tournee met het toneelstuk Una giornata particolare). Jansen, in driedelig grijs gestoken, zorgt vanuit een comfortabele fauteuil voor de rode draad en dat doet hij razend knap met voorbeeldige timing en doorleefd stemgeluid. Hij fungeert als aangever van Maria Wesseling die in een heerlijk Duits reciteert en zingt, daarbij puntig begeleid door de pianiste Reinild Mees. Zo worden Alma's dagboeknotitities afgezet tegen brieffragmenten van Gustav Mahler. En op het moment dat Alma's componeerkunst en tekstkeuze me opbreken, horen we liederen van Alexander von Zemlinsky en Gustav Mahler. Blij veert de zaal op bij het horen van Verlor'ne Müh uit des Knaben Wunderhorn en ook Wenn mein Schatz Hochzeit macht en Die zwei blauen Augen uit de Lieder eines Fahrenden Gesellen zijn meer dan verrukkelijke intermezzi. De Zwitsers-Nederlandse mezzo Maria Riccarda Wesseling heeft een volle agenda en het is voelbaar dat ze zich op het (opera)toneel goed thuis voelt Een tien met een griffel voor deze oorspronkelijke aanpak wat resulteerde in een inspirerende avond. Het Rosa Spierhuis fungeerde als opmaat voor het Concertgebouw (13/4), Den Haag (15/4) en Rotterdam (17/4). Niet missen !

Female legend recognised in song

April will see three concerts by the 20th Century Song Foundation devoted to Alma Mahler (1879-1964). Celebrated as 'the most beautiful woman in Vienna' Mahler was renowned for her tumultuous love life, but she was rarely recognised for her artistic abilities.

From Alma to Gustav is the title of the music recital that portrays the relationship between Alma Mahler and her famous composer husband Gustav Mahler (1860-1911).

At the age of 21, student of composition Alma Schindler was deemed by many to be the most beautiful woman in Vienna.

In 1901 a meeting with the accomplished composer Gustav Mahler, who was 25 years her senior, swiftly bonded the pair in wedlock. Mahler at this time was still yet to become renowned and strangely, he enforced upon his new wife an oath that while they were married, only he could compose music. Alma reluctantly agreed.

The Alma to Gustav song recital is part of a series called 'Spotlights', in which the 20th Century Song Foundation aims to shed light on the lesser known but absolutely fascinating masters of composition. The recital will take in the songs of Alma herself and also those of her husband Gustav and one of her many lovers, Alexander Zemlinsky.

Performing in this latest series of recitals is Swiss-Dutch mezzo soprano Maria Riccarda Wesseling who was known previously for her performance in the lead role in Orphée et Euridice at the Opéra de Paris. In Alma to Gustav, the striking Wesseling will be performing the part of Alma based on extracts taken from her diary.

Accompanying Wesseling will be the Dutch actor Tom Jansen, who will be reading fragments from Alma's diary and letters from Gustav to Alma.

The stage director is Frans Weisz, a famous Dutch film director. According to Reinild Mees, who is accompanying the performers on piano and is the artistic director of the 20th Century Song Foundation, "Frans is able to extract a deeper character from the performance and avoids any kitsch copying of costumes."

Mees says the recital recognises that the wife of the famous composer Gustav Mahler was also gifted. The performance also points out the conflict that arose between the two because of Alma's "frustration and the sacrifice she made for her husband". Mees says, "The recital places her own compositions against those of Gustav and Zemlinsky so that the audience can hear for themselves how accomplished she is."

The life of Alma Mahler is not only fascinating but torrid. Filled with breathtaking sexuality and also punishing heart ache, Alma had a series of affairs with gifted men, and gave birth to four children, three of whom died young.

"Alma was always in the spotlight because of her marriages to Mahler and novelist Franz Werfel and her affair with New York artist Oskar Kokoschka. She was never seen as the central figure but rather as a groupie. As a 21 year old she must have been frustrated not being able to compose. This made her have relationships as opportunities to express herself," said Mees.

The recital marks the ten-year anniversary of the 20th Century Song Foundation. Mees wanted to mark the occasion with a programme that was "eye catching in its quality." With From Alma to Gustav, this has been achieved.

Alma's life eventually led to the sanctuary of America after she fled from the Nazis with her Jewish husband Franz Werfel in 1940. From Marseille they hiked over the Pyrenees to Spain and caught a ship to New York. Her unique life has been portrayed in writing and film several times, including the poly drama entitled Alma (1996), and the Bruce Beresford film Bride of the Wind in 2001.

Although the songs are performed in German by Wesseling and texts are spoken in Dutch by Jansen, Mees says "It's not very complicated and I think it is easy to follow. With Weisz' stage direction showing images of the characters, it is a simple but beautiful story about a man and a woman."